Διαταραχές

Εξάρτηση ουσιών - Αλκοολισμός

Οι διαταραχές που συνδέονται με τη χρήση ουσιών συνιστούν μείζον ζήτημα υγείας και αποτελούν ένα από τα δυσκολότερα θεραπευτικά προβλήματα της εποχής μας. Οι επιπτώσεις των προβλημάτων εξάρτησης είναι τεράστιες καθώς αφορούν ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων, προσβάλλουν νεαρές ηλικίες, συντελούν σε αυξημένη θνησιμότητα, νοσηρότητα και εγκληματικότητα, επιδρούν καταλυτικά στο οικογενειακό περιβάλλον κλπ.

Η έννοια της εξάρτησης έχει τροποποιηθεί πολλές φορές στην πάροδο των χρόνων σε μια προσπάθεια καλύτερης προσέγγισης ενός ιδιαίτερα σύνθετου προβλήματος. Σε μια προσπάθεια απλής αλλά ουσιαστικής προσέγγισης θα λέγαμε ότι οι ακόλουθες είναι καταστάσεις που χαρακτηρίζουν την εξάρτηση. Για να θεωρηθεί κάποιος εξαρτημένος αρκεί να παρουσιάζει μόνο κάποια από τα ακόλουθα :

  • Ανοχή (ανάγκη για σημαντική αύξηση της ποσότητας της ουσίας για να επιτευχθεί το αποτέλεσμα της δράσης της)
  • Ψυχολογική εξάρτηση (επιθυμία για χρήση της ουσίας, που ποικίλει από πολύ μικρή μέχρι πολύ έντονη)
  • Συμπτώματα στερητικού συνδρόμου (σωματικά συμπτώματα στέρησης μόλις σταματήσει τη χρήση)
  • Χρήση της ουσίας ή υιοθέτηση συγκεκριμένης συμπεριφοράς για τον περιορισμό των στερητικών συμπτωμάτων
  • Αποτυχημένες προσπάθειες για να ελέγξει τη χρήση ή τη συμπεριφορά.
  • Σπατάλη χρόνου τόσο για τη χρήση (ουσιών) ή την επανάληψη της συμπεριφοράς στην οποία είναι εθισμένος όσο και κατά τη διαδικασία ανάρρωσης.
  • Καταστροφικές συνέπειες εξαιτίας της χρήσης τόσο στους ίδιους τους εθισμένους όσο και στους ανθρώπους του περιβάλλοντός τους (προβλήματα στη δουλειά ή το σχολείο, συγκρούσεις με τους ανθρώπους που βρίσκονται στο κοντινό περιβάλλον, αφιέρωση λιγότερου χρόνου για χόμπι, ασθένειες κ.λπ.)
  • Χρήση ουσιών πιο συχνή και σε μεγαλύτερες δόσεις απ' ότι σχεδιάζεται.
  • Εξακολούθηση της χρήσης ακόμα κι αν το άτομο γνωρίζει ότι αυτό είναι καταστροφικό για τον εαυτό του.

Οι ουσίες που προκαλούν εξάρτηση και κατάχρηση είναι :

  • Αλκοόλ
  • Αμφεταμίνες και ανάλογες ουσίες
  • Καφεΐνη
  • Κοκαΐνη
  • Ψευδαισθησιογόνα (π.χ. LSD)
  • Πτητικές ουσίες (π.χ. βενζίνη, κόλλα)
  • Νικοτίνη
  • Οπιοειδή (π.χ. ηρωίνη, μορφίνη)
  • Φαινκυκλιδίνη (PCP) ή παρόμοιες ουσίες
  • Ηρεμιστικά (αγχολυτικά, υπνωτικά)

Η θεραπεία

Συνήθως, το πρώτο βήμα είναι μια θεραπεία που στοχεύει στην αποτοξίνωση (μη χρήση) και την ύφεση των στερητικών συμπτωμάτων. Αυτό μπορεί να συμβεί σε μια κλινική ή στο περιβάλλον του σπιτιού, ανάλογα με τα δεδομένα που σχετίζονται με το άτομο και το περιβάλλον του. Σ' αυτή τη φάση, ο γιατρός που έχει την ευθύνη της θεραπείας μπορεί να επιλέξει να δώσει φαρμακευτική αγωγή για να βοηθήσει τον ασθενή να απαλλαγεί από την εξάρτηση. Η στάση του εξαρτημένου παίζει σημαντικό ρόλο στην όλη θεραπευτική διαδικασία: εάν αυτός ή αυτή δε συμφωνεί με την πρόταση, αυτή δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί.

Μετά απ' αυτό, θα τεθούν άλλοι θεραπευτικοί στόχοι, όπως για παράδειγμα το να προληφθεί ή να περιοριστεί μια υποτροπή και να βελτιωθεί η ψυχική και κοινωνική κατάσταση του ατόμου. Με βάση τη φύση των προβλημάτων, αυτό μπορεί να γίνει σε ένα κέντρο αποκατάστασης (κλινική) ή στο περιβάλλον του σπιτιού, περίπτωση κατά την οποία ο ασθενής εισέρχεται στη θεραπεία τις καθημερινές ή λίγες μέρες την εβδομάδα.

Υπάρχουν διαφορετικά είδη θεραπειών που μπορούν να εφαρμοστούν για την αντιμετώπιση της εξάρτησης. Τέτοιες είναι η θεραπεία πρόληψης υποτροπής, η γνωστική - συμπεριφορική ψυχοθεραπεία, η ψυχοδυναμική ψυχοθεραπεία, η ομαδική θεραπεία, οικογενειακές θεραπείες, ομάδες αυτοβοήθειας κ.α. Μέσω αυτών το εξαρτημένο άτομο προσπαθεί να αλλάξει σκέψεις, συναισθήματα, συμπεριφορές, τρόπους αλληλεπίδρασης με το περιβάλλον και γενικότερα το συνολικό τρόπο ζωής του, προκειμένου να μάθει να ζει χωρίς να είναι απαραίτητη η χρήση της ουσίας.

Θεραπεία εξάρτησης και άλλες ψυχικές παθήσεις

Πολύ συχνά οι άνθρωποι που είναι εξαρτημένοι παρουσιάζουν και άλλα ψυχιατρικά προβλήματα όπως π.χ. κατάθλιψη, άγχος και διάφορα άλλα. Αυτό αποκαλείται συννοσηρότητα. Σε κάποιες περιπτώσεις η ψυχική νόσος προηγείται και οδηγεί στην εξάρτηση σε μια προσπάθεια «αυτοθεραπείας» των συμπτωμάτων, π.χ. του άγχους. Σε άλλες πάλι περιπτώσεις, η χρήση ουσιών είναι αυτή που οδηγεί στην ψυχιατρική νόσο (π.χ. κατάθλιψη από χρόνια χρήση αλκοόλ). Σε κάθε περίπτωση πάντως δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος όπου η μία κατάσταση επιδεινώνει την άλλη και πολλαπλασιάζονται οι καταστροφικές επιπτώσεις τόσο για τον πάσχοντα όσο και για την οικογένειά του. Θα πρέπει λοιπόν με την βοήθεια του ψυχιάτρου να διαμορφωθεί ένα ολοκληρωμένο θεραπευτικό πλάνο, που θα περιλαμβάνει φαρμακολογικές και ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις και το οποίο θα στοχεύει στην αντιμετώπιση και των δύο παθολογικών καταστάσεων.

Δυο λόγια για τον «Αλκοολισμό»

Στους περισσότερους ανθρώπους, η λέξη «αλκοολικός» φέρνει στο νου την εικόνα ενός άνδρα που περιφέρεται άσκοπα στους δρόμους μεθυσμένος, ατημέλητος και αποξενωμένος από την οικογένεια και τους φίλους του. Η εικόνα αυτή όμως, μόνο σε μικρό ποσοστό αντιπροσωπεύει την πραγματικότητα όσων υποφέρουν από προβλήματα που σχετίζονται με το αλκοόλ. Αντίθετα, οι άνθρωποι που αντιμετωπίζουν το πρόβλημα της κατάχρησης οινοπνεύματος σήμερα, είναι άνθρωποι της διπλανής πόρτας, φαινομενικά υγιείς, παντρεμένοι, εργαζόμενοι τόσο άντρες, όσο και γυναίκες. Η κατάχρηση οινοπνεύματος είναι ένα σύνθετο πρόβλημα - δεν αναγνωρίζει ηλικία, φύλο, κοινωνική θέση ή μορφωτικό επίπεδο, δεν αξιολογείται σε σχέση με την ποσότητα κατανάλωσης και οι άνθρωποι που υποφέρουν από αυτό δεν παρουσιάζουν όλοι το ίδιο μοντέλο συμπεριφοράς.

Το πρόβλημα της κατάχρησης οινοπνεύματος δεν αφορά μόνο στους ανθρώπους που μπορούν να αντέξουν τεράστιες ποσότητες αλκοόλ σε λίγο χρονικό διάστημα, που υποφέρουν από κενά μνήμης και άλλα οργανικά προβλήματα μετά από παρατεταμένη κατανάλωση και των οποίων οι κοινωνικές σχέσεις και η επαγγελματική δραστηριότητα επηρεάζονται, ως αποτέλεσμα της σχέσης τους με το ποτό. Θα έλεγε κανείς πως υπάρχουν διαβαθμίσεις πάνω στο ίδιο πρόβλημα, που όμως όλες χρήζουν άμεσης προσοχής κι αντιμετώπισης.

Επειδή η παραδοχή του προβλήματος εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τις οργανικές αντοχές, την ιδιοσυγκρασία και τα ψυχικά αποθέματα του κάθε ατόμου, μπορεί να περάσει μεγάλο χρονικό διάστημα προτού καταλάβουμε ή/και δεχτούμε ότι κάποιο αγαπημένο μας πρόσωπο αντιμετωπίζει πρόβλημα με το αλκοόλ κι ακόμα περισσότερο διάστημα προτού αποφασίσουμε από κοινού να κάνουμε κάτι γι' αυτό.

Ο εθισμός στο οινόπνευμα δεν βάζει ένα άτομο σε μια μοναχική περιπέτεια οργανικών και ψυχολογικών συμπτωμάτων, αλλά, αργά ή γρήγορα, φέρνει αντιμέτωπη με τον πόνο την οικογένειά του και το κοινωνικό του περιβάλλον. Οι συγγενείς και φίλοι ενός εξαρτημένου ατόμου στέκονται με φόβο, ερωτηματικά και ενοχές πάνω από το πρόβλημά του, αλλά συχνά αισθάνονται ματαίωση και θυμό όταν οι προσπάθειές τους να το βοηθήσουν εξουδετερωθούν από μια ξαφνική υποτροπή.

Οι διαταραχές που συνδέονται με τη χρήση ουσιών αποτελούν ένα από τα πολυπλοκότερα θεραπευτικά προβλήματα της εποχής μας. Οι επιπτώσεις των προβλημάτων εξάρτησης είναι τεράστιες καθώς αφορούν ένα μεγάλο αριθμό ανθρώπων, προσβάλουν νεαρές ηλικίες, συντελούν σε αυξημένη θνησιμότητα, νοσηρότητα και εγκληματικότητα, ενώ επιδρούν καταλυτικά και στο οικογενειακό περιβάλλον. Αυτό που είναι καθοριστικής σημασίας για την καλύτερη έκβαση, είναι η άμεση κινητοποίηση τόσο του άμεσα ενδιαφερόμενου, όσο και της οικογένειάς του, προκειμένου να απευθυνθούν το συντομότερο σε κάποιον ειδικό ψυχικής υγείας, ο οποίος θα τους κατευθύνει στο σωστό θεραπευτικό δρόμο